Osnivač inovativnog startapa u Srbiji može prve tri godine primati zaradu bez ijednog dinara poreza i doprinosa. Ne uz umanjenje, ne uz odlaganje, nego potpuno oslobađanje. Malo koja investiciona destinacija u regionu nudi ovaj nivo poreske podrške, a još manje osnivača koji se na nju kvalifikuju zna da je iskoristi.
Republika Srbija je poslednjih godina sistemski menjala poreski okvir kako bi privukla inovativne kompanije, strane stručnjake i investitore. Neke od tih promena bile su kontroverzne. Borba poreskih organa i freelancera ostavila je utisak nesigurnog okruženja. Ali paralelno sa tim, tihо je izgrađen niz podsticaja koji za inovativne startape čine Srbiju jednom od poresko najpovoljnijih destinacija u ovom delu Evrope.
Ovaj blog pokriva sve relevantne poreske olakšice za inovativne startape u Srbiji: šta tačno nudi zakon, ko može da ih koristi, koji su uslovi i gde su ograničenja. Bez generalizacija, sa konkretnim brojevima i zakonskim osnovom za svaku stavku.
Sadržaj
- Kategorije poreskih olakšica za startape
- Šta se smatra inovacionom delatnošću?
- Uslovi koje inovativni startap mora ispuniti
- Oslobađanje od poreza na zaradu osnivača (36 meseci)
- Podsticaj za zaposlene u istraživanju i razvoju
- R&D rashodi u dvostruko uvećanom iznosu
- Poreski kredit za investitore u startape (poslovni anđeo)
- Upis u registar inovacione delatnosti
- Ograničenja i međusobna isključivost olakšica
- Najčešće postavljana pitanja
Kategorije poreskih olakšica za startape u Srbiji
Kada se govori o poreskim olakšicama za inovativne startape u Srbiji, obično se misli na jednu konkretnu pogodnost. U stvarnosti, zakon predviđa ceo sistem podsticaja koji se međusobno dopunjuju, ali i međusobno isključuju u određenim kombinacijama.
Postoje dve osnovne kategorije. Prva su olakšice za ulaganje u inovacije: dvostruko priznavanje R&D troškova, poreski kredit za kompanije koje ulažu u startape i olakšice vezane za intelektualnu svojinu. Druga kategorija su olakšice za zapošljavanje: potpuno oslobađanje od poreza i doprinosa na zarade osnivača-zaposlenih u periodu od 36 meseci, te smanjenje poreskog opterećenja za zaposlene koji rade na istraživanju i razvoju.
Ono što mnogi osnivači ne znaju: ove olakšice se ne dobijaju automatski i ne zahtevaju prethodnu saglasnost Poreske uprave. Primenjuju se samoinicijativno, a poreska uprava može naknadno proveravati ispunjenost uslova. Ta logika "primeni pa dokaži" znači da greška u primeni može biti skuplja od propuštene olakšice.
| Vrsta olakšice | Ko koristi | Efekat | Zakonski osnov |
|---|---|---|---|
| Oslobađanje od poreza i doprinosa na zaradu osnivača | Inovativni startap osnovan do 3 god. | 100% oslobađanje, 36 meseci, do 150.000 RSD zarade | Zakon o porezu na dohodak, čl. 21v |
| Olakšica za R&D zaposlene | Firme sa zaposlenima na istraživanju i razvoju | Oslobađanje 70% poreza na zaradu R&D tima | Zakon o porezu na dohodak, čl. 21d |
| R&D rashodi u dvostruko uvećanom iznosu | Sve firme sa R&D aktivnostima u Srbiji | Rashod od 100.000 RSD priznat kao 200.000 RSD | Zakon o porezu na dobit, čl. 22g |
| Poreski kredit za ulaganje u startap | Kompanije-investitori (poslovni anđeli) | 30% ulaganja kao kredit, maks. 50 mil. RSD godišnje | Zakon o porezu na dobit, čl. 50j |
| IP Box | Firme sa prihodima od intelektualne svojine | Do 80% prihoda od IP van poreske osnovice | Zakon o porezu na dobit, čl. 25g |
Šta se smatra inovacionom delatnošću?
Jedno od prvih pitanja koje osnivači postavljaju je da li njihova firma uopšte spada pod "inovacionu delatnost" u smislu zakona. Odgovor nije uvek intuitivan.
Prema Zakonu o inovacionoj delatnosti, inovaciona delatnost predstavlja stvaranje i realizaciju novih ili poboljšanih proizvoda, procesa i usluga, u odnosu na postojeću tehničko-tehnološku osnovu, u skladu sa potrebama tržišta. Pritom, tržište se ne odnosi isključivo na srpsko: globalno tržište je jednako relevantno.
Greška koja se pravi: mnogi pretpostavljaju da se radi samo o IT firmama i softverskim startapima. To nije tačno. Inovaciona delatnost može se odnositi na poboljšanje ili stvaranje novog proizvoda u bilo kojoj industriji, novi proces proizvodnje, novu uslugu, organizacionu inovaciju ili marketinšku inovaciju sa merljivim efektom na tržištu.
Analogija koja pomaže: zamislite svoju firmu kao laboratoriju koja radi na nečemu što pre nje nije postojalo ili što postojeće rešenje osetno poboljšava. Ako to važi za vas, verovatno ispunjavate kriterijum inovacione delatnosti. Ako prosto prodajete nešto što već postoji na tržištu, bez istraživanja i razvoja, verovatno ne.
Konkretni pokazatelji koje zakon koristi za kvalifikaciju: kompanija ulaže najmanje 15% ukupnih rashoda u istraživanje i razvoj, ili više od 80% zaposlenih čini visokokvalifikovani kadar, ili je kompanija vlasnik deponovanog autorskog dela ili patenta koji je neposredno povezan sa njenom delatnošću.
Uslovi koje inovativni startap mora ispuniti za poresku olakšicu
Poresko oslobađanje nije dostupno svim novosnovanim firmama. Zakon postavlja precizne uslove koje startap mora ispunjavati kumulativno.
Pre svega, radi se o novosnovanom privrednom društvu od čijeg osnivanja nije prošlo više od tri godine, uz uslov da nije nastalo statusnom promenom drugog društva. Preuzimanje ili transformacija postojeće firme ne kvalifikuje se.
Inovativni startap mora imati centar poslovnih aktivnosti na teritoriji Srbije. To znači da se istraživanje i razvoj moraju pretežno odvijati u Srbiji, a ne u inostranstvu. Upravljanje iz inostranstva je dozvoljeno, ali sama razvojna aktivnost mora biti smeštena u Srbiji.
Sledeći uslov: prema poslednjem finansijskom izveštaju, godišnji prihod ne sme prelaziti 500 miliona RSD. Za startape u ranoj fazi ovo uglavnom nije ograničavajući faktor, ali ga treba pratiti pri rastu.
Zabrana raspodele dividendi od osnivanja i u naredne tri godine od primene olakšice je uslov koji mnogi osnivači previđaju. Svaka raspodela dobiti pre isteka tog perioda može retroaktivno ugroziti primenu poreskog oslobađanja.
Za osnivanje firme koja će ispunjavati ove uslove, detaljni koraci dostupni su u blogu o osnivanju firme u Srbiji. Osnivačima koji razmatraju brži ulazak na tržište korisno je i pogledati blog o kupovini shelf kompanije.
Oslobađanje od poreza na zaradu osnivača u trajanju od 36 meseci
Ovo je najznačajnija od svih olakšica za inovativne startape. Kompletno oslobađanje od poreza na dohodak i svih doprinosa za socijalno osiguranje na zaradu osnivača-zaposlenog, u trajanju od 36 meseci od osnivanja.
Uslovi na strani osnivača koji koristi olakšicu su tri: mora imati najmanje 5% akcija ili udela u startapu, mora zasnovati radni odnos sa firmom u skladu sa Zakonom o radu i mora biti prijavljen na obavezno socijalno osiguranje u Centralnom registru.
Primer iz prakse: Jelena i Marko osnivaju softverski startap, svako sa 50% udela. Oba zasnivaju radni odnos sa firmom. Oba se prijavljuju na socijalno osiguranje. Ako Jelena prima zaradu od 120.000 RSD, a Marko od 200.000 RSD, Jelena je potpuno oslobođena poreza i doprinosa na celu zaradu. Marko je potpuno oslobođen na prvih 150.000 RSD, a na preostalih 50.000 RSD primenjuje se opšti poreski režim.
Što se tiče socijalnog osiguranja: mesečni doprinosi za zaposlenog osnivača koji koristi ovu olakšicu obračunavaju se na osnovu minimalne mesečne zarade u Srbiji, a ne na osnovu stvarne zarade. To znači nešto niže buduće penzijsko pravo iz tog perioda, ali to je jedini "trošak" ove olakšice.
Vremenski limit za primenu olakšice je bio na snazi za startape osnovane do 31. decembra 2021, ali je to ograničenje u međuvremenu ukinuto. Startapi osnovani posle tog datuma mogu ravnopravno koristiti ovu pogodnost, uz ispunjenje svih propisanih uslova.
Podsticaj za zaposlene koji rade na istraživanju i razvoju
Ova olakšica uvedena je izmenama Zakona o porezu na dohodak građana početkom 2022. godine i proširuje krug korisnika izvan osnivača: odnosi se na sve zaposlene koji su direktno angažovani na poslovima istraživanja i razvoja.
Mehanizam je jednostavan, ali zahteva precizno vođenje evidencije. Oslobađanje iznosi 70% poreza na zaradu, a primenjuje se proporcionalno vremenu koje zaposleni provodi na R&D poslovima. Ako zaposleni 60% radnog vremena provodi na razvoju novog proizvoda, a 40% na administrativnim zadacima, oslobađanje se primenjuje na 60% zarade.
Ovo je olakšica koja se ne ograničava na startape: i kompanije sa dužom istorijom koje imaju aktivne R&D projekte u Srbiji mogu je koristiti. Za startape koji su prešli trogodišnji prag od osnivanja i izgubili pravo na olakšicu za osnivače, ova olakšica postaje prirodan naslednik. Opšte informacije o pravnom okviru za startape u Srbiji dostupne su u blogu o startapima u Srbiji.
R&D rashodi u dvostruko uvećanom iznosu
Ova olakšica deluje posredno, ali njen efekat na novčani tok može biti značajan, naročito za startape koji u ranoj fazi troše više nego što zarađuju.
Mehanizam: troškovi koji su neposredno vezani za istraživanje i razvoj obavljan u Srbiji mogu se u poreskom bilansu prikazati dvostruko uvećano. Stvarni rashod od 100.000 RSD pri obračunu poreza na dobit tretira se kao da iznosi 200.000 RSD. Razlika direktno smanjuje poresku osnovicu.
Za startape koji su u gubitku, efekat je indirektan i odlaže se do momenta kada firma počne ostvarivati dobit. Ali za startape koji već imaju prihode i koji ulažu značajna sredstva u razvoj, ova olakšica može prepoloviti efektivnu poresku stopu na dobit.
Ograničenje koje treba imati u vidu: R&D rashodi koji se dvostruko uvećavaju moraju biti neposredno vezani za istraživanje i razvoj koji se fizički obavlja u Srbiji. Troškovi razvoja koje firma eksternalizuje inostranstvu ne kvalifikuju se.
Poreski kredit za investitore u startape (poslovni anđeo)
Ova olakšica nije namenjena startapu samom, već kompaniji koja u njega investira. Dizajnirana je da stimuliše korporativne investitore i poslovne anđele da ulažu u inovativne startape u Srbiji.
Primer iz prakse: Kompanija X, koja nije startap i nije povezano lice sa ciljanim startapom, ulaže 150.000.000 RSD u kapital inovativnog startapa Y. Nakon tri godine tokom kojih nije smanjivala ulaganje, Kompanija X može koristiti poreski kredit od 30% ulaganja, tj. 45.000.000 RSD. S obzirom na godišnji limit od 50 miliona RSD, ceo kredit može biti iskorišćen u jednoj godini. Da je ulaganje bilo 200.000.000 RSD, kredit bi iznosio 60.000.000 RSD, ali bi bio razlomljen na dve poreske godine.
Ključni uslovi za investitora: mora uložiti novčani ulog (ne nenovčani), ulog mora povećavati osnovni kapital startapa (ne sme biti zajam), i ne sme smanjivati investiciju u periodu od tri godine. Svako smanjenje u tom periodu gubitак pravo na kredit.
Za startape koji traže investitore, ova pogodnost može biti snažan argument u pregovorima. Širi kontekst investicionog okruženja obrađujemo u blogu o investicijama u Srbiji. Investitor koji zna za poreski kredit od 30% efektivno plaća 70 od svakih 100 evra koje uloži.
Upis u registar inovacione delatnosti
Republika Srbija razvila je nekoliko institucionalnih oslonaca za inovativne firme, pored samih poreskih olakšica.
Ministarstvo nauke, tehnološkog razvoja i inovacija vodi Registar inovacione delatnosti. Firma se može upisati ako ima sedište u Srbiji i pri osnivanju registrovala delatnost u oblasti istraživanja i eksperimentalnog razvoja. Upis dodatno osigurava primenu poreskih olakšica, jer poreskim organima pri kontroli pruža formalni dokaz statusa inovacionog društva.
Fond za inovacionu delatnost pruža finansijsku podršku kroz bespovratna sredstva, sufinansiranje inovacija, programe ranog razvoja (Smart Start, Katapult i dr.) i inovacione vaučere za mala i srednja preduzeća. Ove pogodnosti dostupne su firmama upisanim u relevantne registre. Detalje o samom postupku upisa objasnili smo u posebnom blogu o registraciji startapa u Registar inovacija.
Izmene korporativnog okvira koje su relevantne za startape obrađene su u blogu o novom Zakonu o privrednim društvima. Pored registra i fonda, u Srbiji posluju četiri naučno-tehnološka parka (Beograd, Novi Sad, Čačak, Niš) koji startapima pružaju tehničku, organizacionu i poslovnu podršku, veze sa investitorima i pristup infrastrukturi. Za startape u ranoj fazi, fizičko prisustvo u jednom od parkova može biti vredna podrška izvan poreskog okvira.
Ograničenja i međusobna isključivost olakšica
Sistem poreskih podsticaja za startape, koliko god bio povoljан, ima ugrađena ograničenja koja treba razumeti pre nego što počnete primenu.
Najvažnije ograničenje: olakšica za osnivača-zaposlenog ne može se koristiti kumulativno u više društava za istu osobu. Ako Jelena ima udele u dva inovativna startapa i u oba je zaposlena, olakšicu može koristiti samo u jednom. Izbor je na njoj, ali ga treba napraviti svesno i dokumentovati.
Sledeće ograničenje: startap koji za određenog osnivača koristi poresko oslobađanje ne može za tu istu osobu paralelno koristiti ni subvenciju za zapošljavanje ni olakšicu za R&D zaposlene. Ove pogodnosti su međusobno isključive, ne kumulativne. Pre primene, treba izračunati koja kombinacija donosi veću ukupnu korist na višegodišnjem horizontu.
Treće ograničenje tiče se vlasničke strukture: čim bilo koje pravno lice stekne 25% ili više udela ili glasačkih prava u startapu, startap gubi status "nepovezanog lica" i gubi pravo na olakšicu za osnivače. Ovo je kritična tačka u pregovorima sa investitorima: ulazak investitora sa udelom od 25% ili više može ugasiti najpovoljniju olakšicu. Strukturiranje investicije ispod ovog praga (npr. 24,9%) može biti vredna opcija vredna razmatranja sa pravnim savetnikom.
Najčešće postavljana pitanja o poreskim olakšicama za startape
Ko može da koristi poreske olakšice za inovativne startape u Srbiji?
Olakšice za osnivače-zaposlene dostupne su inovativnim startapima od čijeg osnivanja nije prošlo više od tri godine, koji imaju centar poslovnih aktivnosti u Srbiji, čiji godišnji prihod ne prelazi 500 miliona RSD, koji nisu raspodeljivali i neće raspodeljivati dividende i koji nisu "povezano lice" sa drugim pravnim licem. Strani osnivači koji su osnovali firmu u Srbiji ispunjuju isti uslov kao i domaći. Više o osnivanju dostupno je u blogu o osnivanju firme u Srbiji, a o elektronskom putu registracije u blogu o elektronskoj registraciji preduzetnika.
Da li stranac može koristiti poresku olakšicu na zaradu osnivača?
Da. Zakon ne pravi razliku između domaćih i stranih osnivača. Strani osnivač koji je zasnovao radni odnos sa inovativnim startapom u Srbiji, ima najmanje 5% udela i prijavljen je na socijalno osiguranje u Centralnom registru, može koristiti istu olakšicu kao domaće lice. Za boravišni status direktora koji radi u Srbiji pogledajte blog o privremenom boravku za strance.
Koliko traje oslobađanje od poreza na zaradu osnivača?
36 meseci od dana osnivanja startapa. Ovo je fiksni rok koji ne može biti produžen. Po isteku 36 meseci, na zarade osnivača primenjuje se opšti poreski režim. Startap tada može prelaziti na olakšicu za R&D zaposlene ako ispunjava uslove, ali ta olakšica iznosi 70% oslobađanja, a ne 100%.
Da li postoji ograničenje za koliko osnivača startap može koristiti olakšicu?
Ne. Zakon ne postavlja gornji limit po broju osnivača. Ako startap ima petoro osnivača koji svi imaju po 20% udela i svi su zasnovali radni odnos i prijavljeni su na socijalno osiguranje, svi mogu koristiti olakšicu. Ograničenje postoji na strani svakog pojedinog osnivača: ista osoba ne može koristiti olakšicu kumulativno u više startapa istovremeno.
Šta ako osnivač ima zaradu višu od 150.000 RSD?
Oslobađanje se primenjuje samo na deo zarade do 150.000 RSD mesečno. Na deo zarade iznad te granice primenjuje se opšti režim oporezivanja i plaćanja doprinosa. Ukupna ušteda i dalje može biti značajna, naročito u prvim godinama kada se reinvestira svaki slobodan dinar.
Da li startap mora biti upisan u Registar inovacione delatnosti da bi koristio poreske olakšice?
Upis u Registar inovacione delatnosti nije formalni preduslov za primenu svih poreskih olakšica. Međutim, upis pruža pravnu sigurnost pri poreskoj kontroli i otvara pristup finansijskim podsticajima Fonda za inovacionu delatnost. Više o postupku upisa dostupno je u blogu o registraciji startapa u Registar inovacija.
Može li se olakšica za osnivače kombinovati sa subvencijama za zapošljavanje?
Ne, za istu osobu. Inovativni startap koji za određenog osnivača koristi poresko oslobađanje ne može za tu istu osobu koristiti subvenciju za zapošljavanje ni olakšicu za R&D zaposlene. Odabir olakšice vrši se za svaku osobu posebno, i mora biti konzistentan tokom celog perioda primene.
Šta se dešava ako investitor stekne 25% udela u startapu?
Startap postaje "povezano lice" sa tim investitorom i gubi pravo na olakšicu za osnivače-zaposlene. Ovo je kritična tačka pri pregovorima sa investitorima. Strukturiranje investicije ispod praga od 25% može sačuvati pravo na olakšicu. Pre nego što potpišete investicionu dokumentaciju, konsultujte se sa pravnim savetnikom o posledicama vlasničke strukture.
Da li startap osnivač mora otvoriti poslovni račun u Srbiji?
Da. Svaka firma registrovana u Srbiji mora imati poslovni tekući račun u banci registrovanoj u Srbiji. Strani osnivači koji nisu rezidenti Srbije mogu otvoriti nerezidentni poslovni račun. Procedure, dokumentacija i banke koje prihvataju nerezidentne klijente obrađeni su u blogu o otvaranju nerezidentnog računa u Srbiji.
Može li inovativni startap biti registrovan kao ogranak strane kompanije?
Ne u smislu zakona o poreskim olakšicama za inovativne startape. Ogranak nije posebno pravno lice: za obaveze ogranka odgovara matična strana firma, a ogranak ne može biti "novoosnovano privredno društvo" u smislu propisa o poreskim olakšicama. Za poreske olakšice potrebno je osnovati DOO sa sedištem u Srbiji. Više o razlici između ogranka i DOO dostupno je u blogu o osnivanju ogranka i predstavništva.
Planirate osnivanje inovativnog startapa u Srbiji?
Zunic Law pruža pravnu podršku inovativnim startapima pri osnivanju, strukturiranju vlasništva i primeni poreskih olakšica. Kontaktirajte nas putem stranice korporativno i privredno pravo.
O autoru
