Prema podacima Startup Genome istraživanja, oko 90% startapa na globalnom nivou ne uspe. Deset posto odustane već u prvoj godini. Ti podaci se tiču pre svega razvijenih ekosistema poput SAD. U Srbiji situacija nije radikalno drugačija, ali razlozi za neuspeh jesu: kod nas se startapi najčešće ne gase zbog loše ideje ili nedostatka tržišta, već zbog pravnih grešaka koje se naprave na samom početku i koje se otkriju tek kada je šteta već nastala.
Ovaj blog ne govori o strategiji ili tržišnom pozicioniranju. Govori o sedam konkretnih pravnih grešaka koje se, u praksi Zunic Law, pojavljuju kod startapa s pravilnošću koja zabrinjava. Fokus je na tehnološkim i digitalno orijentisanim startapima, ali većina grešaka važi za svaki startap koji počinje u Srbiji.
Sadržaj
- Greška 1: Niste postigli pisani sporazum pre osnivanja
- Greška 2: Nemate sve neophodne ugovore
- Greška 3: Obrada podataka o ličnosti nije pravilno regulisana
- Greška 4: Intelektualna svojina nije zaštićena
- Greška 5: Naziv, logo i domen nose pravni rizik
- Greška 6: Nemate odgovarajući radno-pravni okvir
- Greška 7: Niste razmišljali o porezima
- Najčešće postavljana pitanja
Greška 1: Niste postigli pisani sporazum pre osnivanja
Pismo o namerama (Letter of Intent) pre osnivanja
Pre nego što firma bude registrovana, preporučljivo je zaključiti pisani sporazum koji definiše namere osnivača: ko ima koju ulogu, kako će se sticati udeli, šta se dešava ako osnivač ode i ko je vlasnik svega što je nastalo u "pripremnom periodu" pre registracije.
Ovo poslednje pitanje se posebno zanemaruje. Kod tehnoloških startapa to znači: kod koji je napisan pre registracije, domen koji je kupljen iz ličnih sredstava osnivača, prototip koji je napravljen pre nego što je firma uopšte postala. Firma u tom trenutku ne postoji, pa ne može biti vlasnik ničega. Nosioci svih prava su osnivači kao fizička lica. Bez pisanog dogovora, prenos tih prava na firmu posle registracije može biti sporan. Investitor koji radi due diligence to uvek traži.
Ugovor članova društva posle registracije
Kada je firma registrovana, Pismo o namerama prerasta u ugovor članova društva (shareholders' agreement). Ovaj ugovor treba razlikovati od osnivačkog akta koji je uslov za registraciju u APR-u. Osnivački akt reguliše formalnu strukturu firme. Ugovor članova reguliše odnose između osnivača.
Bez njega, sporovi nastaju upravo oko pitanja koja osnivački akt ne pokriva: ko donosi koje odluke, šta se dešava ako jedan osnivač želi da proda udeo trećem licu, šta se dešava ako velika kompanija želi da otkupi startap (drag along / tag along klauze). Ugovor o osnivanju firme u Srbiji reguliše pravnu formu, ali ne i međusobne odnose osnivača.
Vesting: kako se štite osnivači i privlače investitori
Vesting je mehanizam kojim se udeo stiče postepeno tokom vremena ili postizanjem ciljeva, a ne odjednom pri osnivanju. U srpskom pravu ne postoji identičan institit kao u SAD, ali postoje mehanizmi koji postižu sličan efekat, o čemu pišemo u blogu o sticanju udela u društvu.
Primer: za osnivača je predviđen vesting period od četiri godine tokom kojeg stiče 40% udela (po 10% godišnje). Ako ode pre kraja prve godine, ne dobija ništa. Ako ode mesec dana posle prve godine, zadržava 10%. Preostalih 30% kompanija može otkupiti. Ovaj mehanizam štiti startap od scenarija u kome osnivač ode na početku, a zadrži veliki udeo bez daljeg doprinosa.
Investitori koji razmatraju ulaganje u srpske startape gotovo uvek traže vesting odredbe. Odsustvo vestinga je crvena zastava u due diligence procesu. Više o investicionom okviru u Srbiji dostupno je u blogu o investicijama u Srbiji.
Greška 2: Nemate sve neophodne ugovore
Ugovor sa korisnicima
Vrsta ugovora zavisi od poslovnog modela. Za SaaS startape, to su cloud ugovori (Terms of Use / Terms of Service) u obliku click-wrap ili browsewrap sporazuma koji korisnici prihvataju pre korišćenja aplikacije. Za B2B startape, to su individualni pregovarani ugovori prilagođeni svakom klijentu.
Kopiranje tuđih Terms of Use je praksa koja se redovno sreće i koja gotovo uvek donosi probleme. Kopirani uslovi su prilagođeni drugoj kompaniji, drugom pravnom sistemu i drugom poslovnom modelu. Prepisivanje nadležnosti suda u SAD-u ili merodavnog prava SAD-a nema nikakvog pravnog efekta za srpsku firmu koja posluje pretežno u Srbiji, a može stvoriti konfuziju u slučaju spora. O ovome detaljno pišemo u blogu o uslovima korišćenja sajta.
NDA (Ugovor o poverljivosti)
NDA nije samo za odnos sa investitorima. Startap treba da ga zaključi sa svim stranama kojima otkriva poverljive informacije: između osnivača, sa zaposlenima, sa kontraktorima i sa trećim licima. O NDA-u sa zaposlenima detaljno pišemo u blogu o ugovoru o poverljivosti podataka.
Greška koja se posebno skupo plaća: osnivači startapa koji imaju MVP ili proof-of-concept počinju razgovore sa potencijalnim partnerima ili investitorima bez zaključenog NDA. Ideja ili tehnička rešenja postaju javno dostupni pre nego što su zaštićeni. Bez NDA, jedino pravno sredstvo je dokazivanje nepoštene konkurencije ili kršenja poslovne tajne, što je skupo i neizvesno.
Greška 3: Obrada podataka o ličnosti nije pravilno regulisana
Greška se ne sastoji samo u odsustvu dokumentacije, već u njenoj neadekvatnosti. Prepisivanje politike privatnosti sa stranog sajta koji primenjuje pravo SAD-a ili UK ne ispunjava obaveze prema srpskom Zakonu o zaštiti podataka o ličnosti niti prema GDPR-u.
GDPR se primenjuje na srpske firme uvek kada obrađuju podatke lica koja se nalaze u EU, bez obzira na to gde firma ima sedište. Startap koji nudi usluge korisnicima u Nemačkoj ili Francuskoj mora biti usklađen sa GDPR-om. Više o tome u blogu o primeni GDPR-a u Srbiji.
Pored toga, startapi koji prikupljene podatke prenose van Srbije moraju ispuniti uslove za međunarodni transfer podataka. Ovo je posebno relevantno za startape koji koriste cloud provajdere sa serverima van Srbije (što je praktično svaki startap koji koristi AWS, Google Cloud ili Azure).
Greška 4: Intelektualna svojina nije zaštićena
Četiri su najčešća IP propusta kod startapa.
Prvo: kod koji su pisali kontraktor ili freelancer po pravilu ostaje u autorskom vlasništvu tog lica, ne firme, osim ako ugovorom nije izričito predviđen prenos autorskog prava. Startapi koji su delove softvera razvijali sa spoljnim saradnicima bez pisanog ugovora o prenosu IP prava poseduju softver čija su prava nejasna ili sporna.
Drugo: logo koji je osmislio grafički dizajner je autorsko delo tog dizajnera. Plaćanje za izradu logoa ne znači automatski prenos autorskog prava. Bez pisanog prenosa, dizajner je formalno vlasnik logoa.
Treće: žig nije isto što i naziv firme u APR-u. APR registruje poslovni naziv po principu jedinstvenosti. Zavod za intelektualnu svojinu registruje žig po principu pretraživanja i sličnosti sa postojećim žigovima. Firma može uspešno registrovati naziv u APR-u, a potom dobiti tužbu jer taj naziv podstiče na zamenu sa već registrovanim žigom drugog lica. O pravilima za naziv firme pišemo u blogu o odabiru naziva firme u Srbiji.
Četvrto: IP nastala pre registracije firme (kod, dizajn, dokumentacija) ostaje vlasništvo osnivača kao fizičkih lica dok se ne prenese na firmu. Prenos mora biti dokumentovan. Bez njega, firma nema jasno vlasništvo nad sopstvenim proizvodom.
Greška 5: Naziv, logo i domen nose pravni rizik
Najskuplji scenario: osnivač provede godinu dana gradeći brend, osvoji prvih 500 korisnika, a potom dobije opomenu pred tužbu od kompanije koja je godinama ranije registrovala žig identičan nazivu startapa za isti ili sličan segment tržišta. Rebranding u toj fazi znači gubitak svakog marketinškog ulaganja, promenu domena, promenu vizuelnog identiteta i potencijalno plaćanje sudskih troškova.
Procedura provere pre lansiranja traje dan ili dva i košta delić mogućih troškova spora. Proverite bazu žigova Zavoda za intelektualnu svojinu Srbije i EUIPO-a (za evropsko tržište) pre nego što se zanesete imenom koje ste smislili.
Logo koji je dizajner napravio a koji vizuelno podstiče na zamenu sa žigom konkurenta nosi iste rizike kao i naziv. Za logoe (grafičke znakove) procena sličnosti je složenija nego za verbalne žigove i zahteva stručnu analizu. Više o zaštiti brenda i registraciji žiga u blogu o zaštiti naziva brenda.
Greška 6: Nemate odgovarajući radno-pravni okvir
Radno-pravni okvir startapa mora pokriti najmanje četiri oblasti.
Prvo, ugovor o radu mora biti usklađen sa Zakonom o radu i mora sadržati odredbu kojom se utvrđuje da sve autorsko delo i IP nastali tokom radnog odnosa postaju vlasništvo firme. Bez ove odredbe, zaposleni koji napuste startap mogu zadržati prava na kod koji su pisali. O radnom pravu za startape detaljno pišemo na stranici advokat za radno pravo.
Drugo, NDA sa zaposlenima je posebno važan za startape koji razvijaju tehnološka rešenja. Zabrana konkurencije i zaštita poslovne tajne moraju biti ugovoreni pisanim putem i moraju biti vremenski i geografski ograničeni da bi bili izvršivi. Više o ovome u blogu o ugovoru o poverljivosti sa zaposlenima.
Treće, startapi koji imaju zaposlene moraju imati pravilnik o zaštiti podataka o ličnosti i politiku video-nadzora ako koriste nadzorne kamere. Ove obaveze proističu iz Zakona o zaštiti podataka o ličnosti.
Četvrto, ESOP (Employee Stock Ownership Plan) je mehanizam kojim se ključni zaposleni motivišu udelima u firmi. U srpskom pravu ne postoji direktni pandan, ali postoje mehanizmi koji postižu sličan efekat. O ovome pišemo u posebnom blogu o sticanju udela u društvu.
Greška 7: Niste razmišljali o porezima
Greška nije uvek u tome što startap plati previše poreza. Greška je što nije znao da može platiti manje, ili što je napravio strukturu koja ga isključuje iz olakšica koje bi inače imao pravo da koristi.
IP Box regime (čl. 25g Zakona o porezu na dobit pravnih lica) omogućava startapima koji ostvaruju prihode od autorskih prava na softver, patente i slično da tu dobit oporezuju po efektivnoj stopi od svega 3% umesto standardnih 15%. Preduslov je da je autorsko delo deponovano u Zavodu za intelektualnu svojinu. Ovo je direktna veza između IP zaštite (Greška 4) i poreske strategije.
Inovativni startapi mogu koristiti i potpuno oslobađanje od poreza na zaradu osnivača u trajanju od 36 meseci, ako ispunjavaju uslove propisane Zakonom o porezu na dohodak građana. Kupovina shelf kompanije ili kasno osnivanje mogu skratiti period u kome ove olakšice mogu biti korišćene. Sve relevantne poreske olakšice za startape obrađene su u blogu o poreskim olakšicama za startape u Srbiji.
Poresko pitanje je direktno vezano i za izbor pravne forme. Ako startap planira da koristi IP Box ili olakšice za inovativna društva, DOO je jedina opcija. Osnivanje kao preduzetnik isključuje većinu ovih olakšica. O izboru pravne forme i registraciji pišemo u blogu o osnivanju firme u Srbiji.
Konačno, za startape koji razvijaju softver za strana tržišta, pitanje PDV-a i obaveza prema stranim poreskim sistemima (posebno EU VAT, ili američki state tax za digitalne usluge) mora biti razjašnjeno pre prvog prihoda. Propuštanje ovih obaveza često dolazi u obliku retroaktivnih zahteva sa kamatama.
Najčešće postavljana pitanja o pravnom okviru startapa u Srbiji
U kojoj pravnoj formi treba osnovati startap u Srbiji?
Za veliku većinu startapa, posebno onih koji žele koristiti poreske olakšice za inovativna društva, DOO (društvo sa ograničenom odgovornošću) je jedina praktična opcija. Preduzetnik je moguć za solo osnivače sa niskim poslovnim rizikom, ali isključuje IP Box regime i olakšice za inovativna startap društva. Detalje o izboru forme i registraciji pokriva blog o osnivanju firme u Srbiji.
Da li stranac može biti osnivač startapa u Srbiji?
Da. Nema ograničenja u pogledu stranog vlasništva. Strani osnivač može imati 100% udela u srpskom DOO. Ceo proces registracije može se obaviti putem punomoćnika bez fizičkog dolaska u Srbiju. Detalje pokriva blog o osnivanju firme u Srbiji i blog o privremenom boravku za strance.
Šta je vesting i da li postoji u srpskom pravu?
Vesting je mehanizam kojim se udeo stiče postepeno tokom vremena ili postizanjem ciljeva. U srpskom pravu ne postoji direktni pandan vesting instituta iz angloameričkog prava, ali postoje ugovorni mehanizmi koji postižu sličan efekat. O mehanizmima za postizanje efekta vestinga u srpskom pravu pišemo u blogu o sticanju udela u društvu.
Da li NDA zaista sprečava otkrivanje poslovnih tajni?
NDA sam po sebi ne sprečava fizičko otkrivanje, ali pravno obavezuje potpisnika i otvara put za naknadu štete ako dođe do povrede. Bez NDA, jedino sredstvo je opšte pravo o nelojalnoj konkurenciji i poslovnoj tajni, što je teže dokazati i skuplje braniti. NDA treba zaključiti pre svakog otkrivanja poverljivih informacija, ne posle. Detalje o NDA-u sa kontraktorima pokriva blog o ugovoru o poverljivosti sa kontraktorima.
Šta je IP Box i kako startap u Srbiji može koristiti smanjenu poresku stopu?
IP Box (čl. 25g Zakona o porezu na dobit) omogućava da se prihodi od autorskih prava na softver, patente i slično oporezuju po efektivnoj stopi od 3% umesto 15%. Preduslov je deponovanje autorskog dela u Zavodu za intelektualnu svojinu Srbije. Startap koji razvija softver, a nije deponovao kod, ne može koristiti ovu olakšicu. Sve olakšice detaljno pokriva blog o poreskim olakšicama za startape.
Može li startap kupiti shelf kompaniju umesto da osniva novu firmu?
Da. Shelf kompanija je firma registrovana u APR-u koja nikada nije bila aktivna. Prenos vlasništva traje 3 do 5 radnih dana, što je brže od osnivanja novog DOO. Međutim, kupovinom shelf kompanije osnivač preuzima i "starost" firme, što skraćuje period za koji može koristiti poreske olakšice vezane za datum osnivanja. Detalje o procesu i rizicima pokriva blog o kupovini shelf kompanije u Srbiji.
Da li je upis u Registar inovacione delatnosti obavezan za startape koji žele poreske olakšice?
Upis nije formalni preduslov za primenu svih olakšica, ali pruža pravnu sigurnost pri poreskoj kontroli i otvara pristup podsticajima Fonda za inovacionu delatnost. Detalje o postupku upisa pokriva blog o registraciji startapa u Registar inovacija.
Gradite startap u Srbiji i ne znate odakle da krenete?
Zunic Law pruža pravnu podršku startapima od prvog dana: strukturiranje osnivačkih odnosa, ugovori, zaštita IP, usklađenost sa GDPR-om i poresko planiranje. Kontaktirajte nas putem stranice korporativno i privredno pravo.
O autoru
